Het Regional Studies congres draait, net als het gelijknamige academische tijdschrift, om het analyseren van regio’s. Dit vierdaagse congres brengt een gevarieerde groep wetenschappers en beleidsmakers uit verschillende disciplines zoals economie, sociologie en geografie samen.
Onze woningmarktonderzoeker Jannes van Loon was aanwezig om een presentatie te geven aan collega-wetenschappers, zich onder te dompelen in de meest actuele data en nieuwste inzichten vanuit de hele wereld en zich te laten inspireren voor de aankomende Thermometer.

Hieronder het onderwerp van zijn presentatie en een verslag van inzichten die hij heeft opgedaan.

Presentatie Jannes van Loon
De afgelopen decennia hebben woningbouwers te maken gehad met sterk veranderend beleid vanuit Den Haag. Nog tot ver in de jaren ’90 was er een zeer centraal geleid ruimtelijk ordeningssysteem waarbij woningbouw gepland werd in Den Haag en in goede samenwerking tussen lokale overheden en marktpartijen leidde tot een hoge woningbouwproductie. De laatste periode van deze centrale planning werd gekenmerkt door de VINEX-wijken waar de Nederlandse middenklasse met veel plezier woont. Overheidsinvesteringen en royale subsidies voor alle categorieën nieuwbouwwoningen (inclusief koop) zorgden voor een soepel proces.
Echter, in de jaren ’90 werden de subsidies afgebouwd en gaf het Rijk langzaam de regie door naar lokale overheden, vooral gemeenten. In 2010 werd dit proces abrupt versneld door in één keer het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening op te heffen en ruimtelijke ordening te decentraliseren naar vooral gemeenten en ook provincies. Dit leverde veel stagnatie op, zeker in combinatie met de diepe vastgoed- en financiële crisis vanaf 2009. Ook werd er meer ruimte gemaakt voor marktpartijen om te investeren, vooral voor beleggers.

Achterblijvende woningbouwproductie veroorzaakte een gigantische draai in het beleid: twee jaar geleden was er weer een minister verantwoordelijk voor volkshuisvestelijk beleid en deze minister, Hugo de Jonge, heeft niet stilgezeten. Opeens draait het landelijke beleid weer sterk en neemt het Rijk de regie. In mijn presentatie probeer ik deze processen theoretisch te duiden: gaan deze gepaard met veranderingen van ‘regiem’? De zaal was goed gevuld en zowel na afloop van de presentatie als in de koffiepauze heb ik veel nuttige feedback gekregen. Dit inspireert om er een interessant themanummer voor de Thermometer van te maken. Hierin staat de vraag centraal: hoe kunnen woningbouwers omgaan met dit sterk veranderende beleid?

Inzichten

Pro-actievere overheid?
Professor Patrizio Bianchi schetste in de eerste plenaire presentatie het grote plaatje: we bevinden ons in een nieuwe fase, een fase van de-globalisering. Waar de globalisering van de afgelopen decennia Europa veel welvaart en vrede heeft gebracht, zorgt de-globalisering voor spanning en onzekerheid. Overheden richten zich meer op hun eigen nationale industrieën en proberen die te beschermen en te laten groeien, terwijl mondiale problemen zoals klimaatverandering juist samenwerking vereisen. Deze nationale focus speelt ook steeds meer in de EU, wat volgens Bianchi een gemiste kans is. Europa zou juist nu kunnen excelleren door publieke doelen zoals milieu, gelijkheid en samenhang centraal te stellen in de Europese integratie en samenwerking. De Europese economie is namelijk nog zeer gezond, vooral dankzij hoogwaardige exportproducten. Het is daarom zorgwekkend dat Nederland nu de weg lijkt in te slaan van Europese polarisatie in plaats van samenwerking.

In een gespecialiseerde sessie ging de Noorse professor Asheim dieper in op de nieuwe rol van de overheid. Door industriepolitiek te omarmen en nationale belangen voorop te stellen, worden overheden weer pro-actiever. Uit zijn onderzoek blijkt echter dat overheden vaak niet meer de competenties hebben om goed beleid te ontwikkelen en uit te voeren, door jarenlange bezuinigingen op hun ambtelijk apparaat. Dit speelt ook sterk in Nederland, waar het net opgezette nationale groeifonds alweer is afgeschaft en er nu ad-hoc subsidies worden gegeven aan bedrijven (denk aan KLM, Tata Steel, agrarische sector, ASML, etc.) zonder visie en structureel beleid.

Youssef Cassis nam een historische kijk op het fenomeen en analyseerde hoe verschillende wereldhegemonieën telkens het meest dominante financiële centrum van de wereld produceerden: van Venetië/Brugge naar Antwerpen, Amsterdam, Londen en New York. Vaak domineerde zo’n financieel centrum zo’n 100 jaar en bijna altijd leidde een oorlog tot de verschuiving van de macht. De grote vraag is waar in een deglobaliserende wereld de financiële zwaartekracht zal landen. Europa is te versnipperd, Amerika blijft mogelijk dominant, of we krijgen een wereldeconomie waarin financiële centra als Shanghai een centrale rol spelen.

Nederland in top 5!
Er is ook goed nieuws te melden. Roberta Rabellotti en andere wetenschappers brachten voor de VN in kaart dat de drie ‘frontier technologies’ tussen 2020 en 2030 in marktomvang zullen verzevenvoudigen. Vervolgens analyseerden ze 166 landen op hun geschiktheid om deze technologieën verder te ontwikkelen. Nederland staat op nummer 5, vooral dankzij de sterke ICT-sector. Het rapport is te downloaden via UNCTAD.

Noord-Holland op 1
In een andere wereldwijde analyse van professor Rafael Boix Domenech komt Nederland er ook goed uit. Boix en zijn team brachten de wereldwijde creatieve industrie in kaart, een belangrijke aanjager voor economische groei en innovatie. Hieruit blijkt dat Noord-Holland een van de hoogste concentraties van creatieve bedrijvigheid ter wereld heeft!

Achtergestelde regio’s
Het Europese beleid voor achtergestelde regio’s is een groot onderzoeksgebied. Alessandro Muscio liet zien dat het moeilijk is om met Europese subsidies achtergestelde regio’s een inhaalslag te laten maken ten opzichte van goed presterende regio’s. De aanwezigheid van een universiteit is een belangrijke succesfactor voor sterke regio’s, maar een goed lopende universiteit installeren in een dunbevolkt gebied werkt niet. Het is beter om achtergestelde regio’s te helpen met hun belangrijkste probleem: bevolkingskrimp door vergrijzing en emigratie. Een andere interessante bevinding is dat jongeren in achtergestelde regio’s vaker naar de universiteit gaan, maar daarna vaak verhuizen naar beter presterende regio’s, wat bijdraagt aan de achterstand.

Antonella Ferrara presenteerde een nauwkeurige analyse van de ‘absorptieve capaciteit’ van regio’s: in hoeverre zijn ze in staat Europese subsidies snel te besteden? Regio’s die hun geld snel besteden (donkerblauw op de kaart) hebben meer kans op succesvol beleid dan regio’s die dit langzaam doen (geel op de kaart). Interessant genoeg zijn Nederlandse gemeenten relatief slecht in het besteden van Europees geld. Via machine learning identificeerde Ferrara succesfactoren: lokale arbeidsproductiviteit en de industriële structuur blijken het belangrijkst.

Mijn eigen conclusie uit de discussies over het beleid voor achtergestelde regio’s is dat het een politiek compromis is. Rijke landen, zoals Nederland en Duitsland, profiteren enorm van de Europese markt en de relatief lage waarde van de euro. Dit geld rechtstreeks aan armere landen overdragen zou veel weerstand oproepen, maar het naar achtergestelde regio’s laten stromen is veel legitiemer. Immers, ook rijke landen hebben achtergestelde regio’s en krijgen zo een beetje Europees geld terug. Wel is het goed om na te denken over welke projecten je ermee financiert.

Nederlanders in Florence
Mijn eerste wetenschappelijke congres was in Chicago, en ik was sceptisch: helemaal naar Chicago vliegen voor een congres leek niets meer dan een snoepreisje. Het tegendeel bleek waar: ik heb nog nooit zoveel interessante en nuttige contacten gelegd, ook met Nederlandse wetenschappers die ik nog niet kende. In Florence gebeurde hetzelfde. In een sessie van Sierdjan Koster kwam ik voor het eerst in aanraking met zijn werk. De universiteit van Groningen enquêteert sinds de jaren 80 ondernemers over waar zij zich het liefst zouden vestigen (als er geen restricties waren). Jarenlang was Utrecht het meest populair, maar Eindhoven is nu langzaam in opkomst dankzij de chipindustrie.


Buitenlandse onderzoekers onderzoeken Nederland
Ook interessant was de presentatie van de Servische wetenschapper Tanja Potezica, die het Hamerkwartier in Nederland onderzoekt. Ze brengt in beeld hoe een gebiedsverandering, van werk naar woon/werk, de geografie van werk verandert. Welke banen waren er eerst en welke banen ontstaan er nu de gemeente dit gebied ontwikkelt? Een interessante bevinding is dat in de projectnota van 2018 de gemeente ervan uitgaat dat de chemische fabriek naast het plangebied geen probleem zal opleveren voor woningbouw. Dit roept vragen op, want anno 2024 ligt de woningontwikkeling stil na een gerechtelijke uitspraak die nieuwbouw naast een chemische fabriek onverstandig acht.

Analyseer je eigen regio
Wetenschappers houden van data, en nog meer van het delen van hun bevindingen. Dieter Kogler heeft een prachtige website ontwikkeld op basis van patentdata, waarmee je een uniek inkijkje krijgt in economische netwerken in verschillende Europese regio’s, inclusief Nederland. Heb je meer uitleg nodig? Kijk dan of je Dieter Kogler kunt uitnodigen voor een (digitale) toelichting, hij is een bevlogen spreker!

Vind je eigen regio via rknowledge.org/dashboard/europe.

Varkens op het balkon
Onderzoeksresultaten kunnen ook gewoon grappig zijn. In China groeien steden als kool en slokken het platteland op. De nieuwe stadsbewoners krijgen een flinke maandelijkse bijdrage, maar hun leefomgeving verandert radicaal. Soms kunnen mensen niet wennen en zetten hun rurale gewoonten voort, waarbij het balkon in een varkensstal verandert, snelwegen in markthallen en er op binnenplaatsen begrafenisrituelen worden uitgevoerd.

Urbanisatie opnieuw gemeten
Soms zie je presentaties van baanbrekend onderzoek. Lewis Dijkstra presenteerde nieuw onderzoek waarin bevolkingsgroei geavanceerd werd gemeten. De huidige, wereldwijd geadopteerde meetmethoden hielden geen rekening met veranderende stadsgrenzen. Hierdoor werd de bevolking in bijvoorbeeld 1980 te laag ingeschat. Volgens deze herberekening leeft niet meer dan 50% van de wereldbevolking in steden, maar slechts 42% (in 2015).  Benieuwd of deze bevindingen de krant nog gaan halen!


Schokkend onderzoek
Er wordt ook onderzoek gepresenteerd dat emoties bij me oproept. Bijvoorbeeld het werk van Astrid Laura Dam, zij onderzocht hoe Oost-Europese, vooral Poolse, gastarbeiders behandeld worden tijdens de bouw van een enorme tunnel in Denemarken. Haar bevindingen zijn ronduit schokkend. Terwijl de ‘Westerse’ hoogopgeleide tunnelmedewerkers mooie huizen dichtbij internationale scholen krijgen, worden de Poolse arbeiders opgesloten in een complex waar ze een kamertje van 9 m² krijgen, in de gaten worden gehouden met duizenden camera’s en ontslagen worden als ze elders een huis zoeken. Ook moeten de arbeiders Non-Disclosure Agreements ondertekenen waardoor medewerking aan het onderzoek van Dam strafbaar wordt voor hen. Toch wist Dam allerlei data te verzamelen en sprak ze met veel mensen. Ronduit verbijsterend is het interview met de CEO van het huisvestingsproject. Hij verdedigde dit gevangenissysteem door erop te wijzen dat de Poolse arbeiders ‘anders niks zouden doen dan hoeren neuken…”.

Ook eens naar een academisch woningmarktcongres?
In dit verslag presenteer ik een aantal interessante inzichten die ik heb opgedaan en waarvan ik denk dat ze ook inspirerend kunnen zijn voor lidbedrijven. Zou je ook eens enkele sessies willen bijwonen? Van 26 tot 30 augustus is er een uitstekende kans om zelf een academisch congres bij te wonen. Het European Network for Housing Researchers organiseert dan een congres in Delft (zie ENHR2024). Zodra het programma bekend is, zal ik een routekaart delen met de interessantste bijdragen aan dat congres!

Wil je meer weten over een bepaald thema? Stuur dan een mailtje naar jannes@woningbouwersnl.nl, dan praat ik je bij!

 

Gerelateerde artikelen

Ben je nog niet uitgelezen? We hebben nog veel andere mooie artikelen, daar kun je op bouwen.

Wil je ook WoningBouwer worden?

Geef dan nu een boost aan je ondernemerschap en sluit je aan!

Meer informatie